Pedra e tempo.
Propoñémoslle un percorrido a través de milleiros de anos no que poderá ver a relación que sempre tivemos coa pedra, dende o período megalítico en que a falla de ferramenta se suplía con forza e maña, até o pasado recente no que os canteiros traballaron as pedras para construír casas e edificacións de uso diario. Atoparemos construcións sobrias e funcionais, mais tamén obras de arte labradas nas fachadas das igrexas, en cruceiros, e en petos de ánimas. Recomendámoslle que vaia devagar, non só porque iremos por pistas rurais nas que podemos cruzarnos con gando ou vehículos agrícolas, senón porque a paisaxe é parte imprescindible deste percorrido e convén estar atentos aos pequenos detalles que nos ofrece. Un hórreo alí abaixo, un cruceiro á beira da estrada, unha casa de feitura tradicional aí enriba...
A paisaxe que imos percorrer é a dunha terra que ten na gandería a súa fonte de riqueza.
Unha paisaxe de praderías delimitadas por cerramentos utilizados dende sempre en Galiza
para separar as leiras; de lousas, de cachotaría en seco, reforzados, mixtos...; tamén pasaremos entre árbores autóctonas e gozaremos do frescor dos bosques de ribeira.
Partindo de Lalín, na rotonda da rúa Areal, tomamos a N-640 dirección Lugo. A 4 km á dereita collemos en dirección á Veiga. Tras percorrer uns 2 km, xusto antes de entrar nese lugar, nun cruzamento de camiños a man dereita atopamos un peto de ánimas. Despois de contemplalo continuamos ata chegar á igrexa e ao seu cruceiro. 200 metros máis adiante, á dereita, cruzamos o Rego da Veiga pola pequena ponte, seguimos por Carballeda e ao chegar á estrada EP-6010 incorporámonos a man dereita, seguímola uns
2,7 km até chegar ao desvío que indica Alperiz. Alí mesmo atopamos a “Mámoa do Cruce”, 40 m máis adiante, á dereita, a mámoa coñecida como “Altar do Sol”, e a 100 m, na marxe esquerda da estrada
a “Mámoa da Cruz”.
Dende este punto, para achegarnos ao lugar de Alperiz podemos ir dando un paseo ou levar o coche até a pequena praza no medio da aldea. Despois de visitar a igrexa e o sartego volvemos ao cruzamento para continuar pola EP-6010 uns 450 m até o desvío a Parada. Percorremos 900 m ata chegar á igrexa. Deixamos alí o coche e andados uns 80 m, á dereita, tomamos o camiño que despois de menos de 1 km nos leva até a Ponte dos Cabalos.
Despois de visitar a ponte e a súa contorna, seguimos a nosa ruta en coche cara a Cadrón, que se atopa a 3 km. Pasaremos polo lugar de Parada e máis adiante á nosa dereita quedará Lamas, no que hai un exemplar de hórreo con corredor. A pista continúa entre arborado autóctono. Abandonámola á dereita para chegar ao lugar de Cadrón.
Finalizada a visita a Cadrón incorporámonos á
N-640 de volta a Lalín seguindo o pequeno tramo de vía que vai paralela á estrada, á nosa esquerda. Unha vez en ruta, podemos parar no Castelo ou en Moimenta, e ademais de gozar do seu patrimonio, aproveitar para tomar un refrixerio e comprar o seu afamado pan.
Para completar a visita, xusto antes de chegar a Lalín podemos parar en Goiás, a súa igrexa e cruceiros forman un conxunto dos máis fermosos do concello.

Puntos ruta Pedra e Tempo

01 - Peto de ánimas
descripción: Os petos de ánimas, ao igual que os cruceiros, aparecen a partir do S.XVII e con maior profusión do S.XVIII en adiante. Servían para interceder polas ánimas do purgatorio mediante esmolas, monetarias ou en especie. Segundo as crenzas católicas estas esmolas servían para que as ánimas do purgatorio accederan con maior rapidez ao Paraíso. Ademais de ser un xeito de piedade, agardábase que as ánimas, unha vez no Ceo, intercederan polo oferente. A pesar de seren relativamente abondosos en Galicia, este peto é o único que se conserva no concello de Lalín, sendo ademais o único coñecido dos chamados “Eucarísticos”, que teñen como representación gráfica no retablo a hostia e mailo cáliz e non a habitual das ánimas ardendo no purgatorio.
+info:
Os petos de ánimas, ao igual que os cruceiros, aparecen a partir do S.XVII e con maior profusión do S.XVIII en adiante. Servían para interceder polas ánimas do purgatorio mediante esmolas, monetarias ou en especie. Segundo as crenzas católicas estas esmolas servían para que as ánimas do purgatorio accederan con maior rapidez ao Paraíso. Ademais de ser un xeito de piedade, agardábase que as ánimas, unha vez no Ceo, intercederan polo oferente. A pesar de seren relativamente abondosos en Galicia, este peto é o único que se conserva no concello de Lalín, sendo ademais o único coñecido dos chamados “Eucarísticos”, que teñen como representación gráfica no retablo a hostia e mailo cáliz e non a habitual das ánimas ardendo no purgatorio.

02 - Igrexa e cruceiro da Veiga
descripción: A igrexa da Veiga ocupa o lugar da primitiva capela dedicada a San Ramón, patrón da parroquia, da que se conserva a pía bautismal e parte dun altar. A actual conxuga o estilo neoclásico da fachada co barroco do campanario. Segue a celebrarse no último día de agosto a tradicional romaría na que antigamente as mulleres preñadas acudían en busca do favor do santo para levar a bo termo o seu embarazo.
Enfronte da igrexa podemos ver un fermoso cruceiro que data de 1885. Ten plataforma dun só chanzo sobre o cal se ergue o pedestal cúbico con inscrición na que aparece o nome do autor, Francisco Otero; isto é moi curioso xa que os canteiros non empezan a firmar as súas obras até o S.XX. Tamén ten esculpidas unha caveira en cada esquina, un dragón, un martelo e a coroa de espiñas. O capitel está decorado con ramallos sobre os que hai cabezas de anxos nas que se sustenta unha peaña da que sae a cruz, con imaxe de Cristo co cartel de INRI no anverso, e da Virxe no reverso.
+info:
A igrexa da Veiga ocupa o lugar da primitiva capela dedicada a San Ramón, patrón da parroquia, da que se conserva a pía bautismal e parte dun altar. A actual conxuga o estilo neoclásico da fachada co barroco do campanario. Segue a celebrarse no último día de agosto a tradicional romaría na que antigamente as mulleres preñadas acudían en busca do favor do santo para levar a bo termo o seu embarazo.

03 - Mámoa do Cruce
descripción: Chamada así por estar na intersección de entrada a Alperiz. Consérvanse cinco esteos, só un deles enteiro. É precisamente este o que ten gran interese polos seus gravados serpentiformes. Aínda que pinturas non son infrecuentes nos dolmens, os gravados son moi pouco abondosos. Durante os traballos realizados no ano 2016 atopouse un xerro de cerámica enteiro, algo tamén infrecuente, e que foi colocado no túmulo na idade do bronce, aproximadamente 2000 anos antes de Cristo.
+info:
Chamada así por estar na intersección de entrada a Alperiz. Consérvanse cinco esteos, só un deles enteiro. É precisamente este o que ten gran interese polos seus gravados serpentiformes. Aínda que pinturas non son infrecuentes nos dolmens, os gravados son moi pouco abondosos. Durante os traballos realizados no ano 2016 atopouse un xerro de cerámica enteiro, algo tamén infrecuente, e que foi colocado no túmulo na idade do bronce, aproximadamente 2000 anos antes de Cristo.

04 - Altar do Sol
descripción: A coñecida como Altar do Sol correspóndese cun recinto pechado formado por sete esteos e presidido por unha gran pedra con dous rebaixes en forma de círculo orientado cara ao nacente e que recordan o disco solar, de aí o seu nome. O que hoxe podemos ver permite facernos unha idea do que foi no seu estado orixinario. Era un dolmen de notables dimensións que ademais contaba cun corredor de entrada. Crese que o conxunto tumulario completo tería 2,5 metros de alto e 30 de diámetro. Foi declarado BIC como monumento histórico artístico en 1974.
A coñecida como Altar do Sol correspóndese cun recinto pechado formado por sete esteos e presidido por unha gran pedra con dous rebaixes en forma de círculo orientado cara ao nacente e que recordan o disco solar, de aí o seu nome. O que hoxe podemos ver permite facernos unha idea do que foi no seu estado orixinario. Era un dolmen de notables dimensións que ademais contaba cun corredor de entrada. Crese que o conxunto tumulario completo tería 2,5 metros de alto e 30 de diámetro. Foi declarado BIC como monumento histórico artístico en 1974.

05 - Mámoa da Cruz
descripción: Na Mámoa da Cruz  pódese apreciar perfectamente o túmulo de terra, albiscar os cinco esteos que sobresaen da cámara e a tapa algo desprazada. Nesta hai un oco no que se cre que puido haber chantada unha cruz, de aí o seu nome. Foi recoñecida polo departamento de Cultura da Xunta de Galicia en 2011.
Na Mámoa da Cruz  pódese apreciar perfectamente o túmulo de terra, albiscar os cinco esteos que sobresaen da cámara e a tapa algo desprazada. Nesta hai un oco no que se cre que puido haber chantada unha cruz, de aí o seu nome. Foi recoñecida polo departamento de Cultura da Xunta de Galicia en 2011.

06 - Alperiz
descripción: San Pedro de Alperiz pertence eclesiasticamente á parroquia de Parada dende 1891, non obstante conserva o seu carácter e é considerada unha parroquia independente dende o punto de vista “social”. O lugar de Alperiz mantén un bo número de construcións en pedra, e paga a pena visitalo polo seu carácter tradicional. Os seus habitantes poden sentirse orgullosos da excelente conservación destas construcións sobrias e ben feitas.
San Pedro de Alperiz pertence eclesiasticamente á parroquia de Parada dende 1891, non obstante conserva o seu carácter e é considerada unha parroquia independente dende o punto de vista “social”. O lugar de Alperiz mantén un bo número de construcións en pedra, e paga a pena visitalo polo seu carácter tradicional. Os seus habitantes poden sentirse orgullosos da excelente conservación destas construcións sobrias e ben feitas.

07 - Igrexa Alperiz
descripción: As súas características sitúan a súa orixe no románico avanzado, posiblemente xa no S.XIII.
A ábsida orixinal foi substituída xunto coa espadana no S.XVIII. A pesa destes engadidos
conserva o carácter propio do románico rural galego.
+info: http://turismo.lalin.gal/seccion/igrexas/6/alperiz-san-pedro
As súas características sitúan a súa orixe no románico avanzado, posiblemente xa no S.XIII.

08 - Sarcófago Alperiz
descripción: Os sarcófagos de pedra eran destinados a persoas podentes, no período entre a Idade Media e o S.XVIII. O bloque de granito era labrado polos canteiros coa silueta humana e
despois trasladábase ao lugar definitivo, no interior ou no atrio da igrexa, onde se remataba o traballo. Neste en particular chama a atención o tamaño do seu usuario, un metro noventa de altura, algo pouco habitual na época. Ao perder a súa utilidade, o sartego debeu desprazarse do seu emprazamento orixinal na igrexa próxima de San Pedro, e acabou como bebedeiro para os animais.
Os sarcófagos de pedra eran destinados a persoas podentes, no período entre a Idade Media e o S.XVIII. O bloque de granito era labrado polos canteiros coa silueta humana e

09 - Igrexa Parada
descripción: Igrexa barroca construída no ano 1750, aínda que a torre foi rematada no 1941. Ao parecer,
a igrexa primitiva estaba emprazada no castro próximo pero foi trasladada e reconstruída con
cargo aos fondos dos irmáns Andrés e Matías da poderosa Casa do Val. Don Matías, eclesiástico coñecido coma “O indiano”, foi inquisidor xeral de Indias e fixera fortuna en
América. Parte desa fortuna usouna para a construción do pazo, a igrexa, e a posta en marcha dunha pesqueira no río Arnego, da que se conservan algúns restos.
Igrexa barroca construída no ano 1750, aínda que a torre foi rematada no 1941. Ao parecer,

10 - Ponte dos Cabalos
descripción: Esta fermosa ponte de pedra que é un dos monumentos máis antigos da bisbarra é a única
que queda en pé das seis construídas na Idade Media e que enlazaban Deza con Antas de
Ulla. Construída no ano 970 sobre o río Arnego tamén era coñecida como “ponte do portádego” xa que cumpría pagar un imposto para cruzala, para esta fin había unha pedra que estaba no lugar de Parada, este nome designa todos aqueles lugares ao longo dos camiños
onde se cobraba a “parata”, o que viña sendo unha aduana. Conta con dous arcos de medio
punto sobre os que se apoia o taboleiro de grandes laxes. A súa contorna é un lugar de grande beleza no que podemos gozar dunha fermosa vexetación de ribeira e pola que paga a pena dar un paseo río arriba, onde o río Arnego forma varias insuas.
Esta fermosa ponte de pedra que é un dos monumentos máis antigos da bisbarra é a única

11 - Parada
descripción: Esta zona de Lalín foi berce de moitos e bos canteiros, e no lugar de Parada tamén podemos ver moi bos exemplos da arquitectura tradicional. O lugar está gardado polo impresionante castro que se atopa xusto antes de entrar no lugar.
Esta zona de Lalín foi berce de moitos e bos canteiros, e no lugar de Parada tamén podemos ver moi bos exemplos da arquitectura tradicional. O lugar está gardado polo impresionante castro que se atopa xusto antes de entrar no lugar.

13 - Cadrón
descripción: En Cadrón tamén podemos apreciar a maña dos que traballaron a pedra coas súas mans. Hai unha boa mostra de casas, cruceiros, e exemplares de hórreos con corredor, tipoloxía non moi común no municipio.
En Cadrón tamén podemos apreciar a maña dos que traballaron a pedra coas súas mans. Hai unha boa mostra de casas, cruceiros, e exemplares de hórreos con corredor, tipoloxía non moi común no municipio.

12 - Castro de Parada
descripción: Parada está gardado polo impresionante castro que se atopa xusto antes de entrar no lugar.
Aínda que inaccesible e cuberto de vexetación, o seu emprazamento á beira dun precipicio que
dá ao río Arnego permítenos intuír o seu extraordinario valor defensivo.
Parada está gardado polo impresionante castro que se atopa xusto antes de entrar no lugar.

14 - Hórreo de Pallares
descripción: Fermoso e singular exemplar de hórreo con corredor, tipoloxía pouco común no municipio. De propiedade privada, pódese apreciar dende o exterior da propiedade.
Fermoso e singular exemplar de hórreo con corredor, tipoloxía pouco común no municipio. De propiedade privada, pódese apreciar dende o exterior da propiedade.

16 - Moimenta
descripción: Parroquia con sona de bo pan onde podemos facer un descanso. Fálase que houbo en
Moimenta unha fortificación chamada a torre da Valouta. A súa igrexa foi edificada no século
XVIII. Flanqueando o seu campanario barroco hai dúas esculturas de pedra engadidas a principios do S.XX. Destaca no lugar un cruceiro con un inusitado alto varal rematado cunha cruz
de ferro.
Parroquia con sona de bo pan onde podemos facer un descanso. Fálase que houbo en

15 - O Castelo
descripción: O lugar do Castelo pertence á parroquia de Cadrón e  merece unha parada para apreciar a súa arquitectura popular e o seu pan.
O lugar do Castelo pertence á parroquia de Cadrón e  merece unha parada para apreciar a súa arquitectura popular e o seu pan.

17 - Igrexa de San Miguel de Goiás
descripción: Esta atípica igrexa, construída no S.XII, conserva a esencia propia dos templos románicos galegos. As dúas capelas renacentistas anexas, dos séculos XVI-XVII, realzan este carácter nunha curiosa combinación de estilos arquitectónicos.
Consta dunha soa nave recta rematada nunha ábsida semicircular. Na fachada occidental, dous interesantes arcos cegos flanquean a portada, coroada dun fermoso campanario. No muro sur ábrese unha porta lateral cunha arquivolta e tímpano decorado con cinco pequenos arcos. A ábsida está dividida en tres tramos por columnas que chegan até a cornixa, en cada tramo ábrese unha ventá seteira dunha arquivolta decorada con bólas. A parte superior é unha ampliación posterior.
A construción anexa ao muro sur foi capela funeraria dos Salgado-Gundín, e hai varios
sepulcros desta liñaxe do pazo de García-Sánchez, un deles con estatua orante. O escudo de armas da familia pódese ver no exterior da mesma. A capela do lado oposto tamén ten orixe señorial, como reflicte o escudo de armas no que se ven os brasóns de varias das familias máis representativas da comarca. No seu interior estivo situado o sepulcro con estatua xacente dun cabaleiro da casa de Beilás, que actualmente se atopa na nave central. Na contorna da igrexa podemos admirar dous cruceiros de fermosa factura.
+info: http://turismo.lalin.gal/seccion/igrexas/54/goias-san-miguel
Esta atípica igrexa, construída no S.XII, conserva a esencia propia dos templos románicos galegos. As dúas capelas renacentistas anexas, dos séculos XVI-XVII, realzan este carácter nunha curiosa combinación de estilos arquitectónicos.

Ruta en coche

Indicaciones de 42.667122, -8.103199 a San Miguel de Goiás

Peto de ánimas

Mámoa do cruce

Igrexa Parada

Parada

Cadrón

San Miguel de Goiás

A pé cara a Ponte dos cabalos

Ruta a pé
Da igrexa de Parada á Ponte dos cabalos

Indicaciones de Mámoa do cruce a Alperiz

Indicaciones de Mámoa do cruce
a Alperiz

Alperiz